انحراف ستون فقرات یکی از شایع ترین ناهنجاریهای اسکلتی است که در سنین مختلف و در دوران رشد، ظاهر میشود. این وضعیت به معنای کج شدن یا چرخش غیر طبیعی ستون فقرات از محور اصلی خود است و اغلب به شکلهای مختلفی دیده میشود. هرچند که در بسیاری از موارد این انحرافها خفیف بوده و مشکلی ایجاد نمیکنند اما در صورت شدید بودن نیز موجب درد، محدودیت حرکتی و علائم دیگری خواهند شد. یکی از مهمترین راه ها برای جلوگیری از ستون فقرات این است که بتوانید زود آن را تشخیص دهید و اقدامات لازم پزشکی داشته باشید که در این مقاله به توضیحات بیشتر میپردازیم.
انحراف ستون فقرات چیست ؟
انحراف ستون فقرات به هرگونه تغییر در شکل طبیعی ستون فقرات گفته میشود که به دلایل مختلفی ایجاد میشود. ستون فقرات در حالت عادی باید به صورت عمودی و مستقیم در بدن قرار گیرد اما در برخی موارد این وضعیت تغییر کرده و ستون فقرات در یک یا چند جهت انحراف پیدا میکند. این انحرافات باعث درد، اختلال در حرکت و در موارد شدید مشکلات تنفسی و عصبی میشوند. انواع انحراف ستون فقرات با توجه به سخنان بهترین جراح ستون فقرات در ادامه بیان شده است.
انواع انحراف ستون فقرات و ویژگیهای هر کدام
انحراف ستون فقرات فقط یک شکل ندارد و بسته به جهت و نوع خمیدگی، به سه دسته اصلی تقسیم میشود: اسکولیوز، کیفوز و لوردوز. هر کدام ظاهر بدن، عملکرد عضلات و حتی سلامت عمومی را به شکل خاصی تحت تاثیر قرار میدهند.
اسکولیوز Scoliosis
اسکولیوز به خمیدگی جانبی ستون فقرات گفته میشود؛ یعنی به جای اینکه ستون فقرات صاف و مستقیم باشد، به سمت چپ یا راست خم میشود. این انحراف معمولاً در پشت یا کمر دیده میشود و در عکس رادیولوژی به شکل S یا C ظاهر میشود.
ویژگیها و علائم اسکولیوز:
- شانهها یا لگن نامتقارن
- درد در پشت یا کمر
- مشکلات تنفسی در انحرافهای جدی
علتها میتواند مادرزادی، ضعف عضلات پشتی یا بدون علت مشخص (ایدیوپاتیک) باشد. درمان بسته به شدت، از ورزش و بریس تا جراحی اصلاحی متغیر است.
کیفوز Kyphosis
کیفوز یعنی ستون فقرات به سمت جلو خم میشود و یک قوز روی پشت ایجاد میکند. این حالت بیشتر در ناحیه بالای ستون فقرات بین شانهها دیده میشود.
ویژگیها و علائم کیفوز:
- ظاهر قوزدار یا گوژپشت
- درد در ناحیه پشتی
- خستگی زودهنگام
- مشکلات تنفسی در موارد شدید
علتها معمولاً شامل عادتهای نادرست نشستن، ضعف عضلات پشت یا بیماریهایی مثل پوکی استخوان و شوئرمان هستند. درمان کیفوز با تمرینات اصلاحی، فیزیوتراپی و در برخی موارد جراحی انجام میشود.
لوردوز Lordosis
لوردوز به خمیدگی بیش از حد ستون فقرات در ناحیه کمر گفته میشود. در حالت طبیعی، کمر کمی به داخل خمیده است، اما در لوردوز این انحنا شدیدتر است و باعث میشود شکم جلو و باسن عقبتر به نظر برسد.
ویژگیها و علائم لوردوز:
- برجسته شدن شکم و باسن
- دردهای مزمن کمری
- تغییر در تعادل بدن
- محدودیت حرکتی
علتها معمولاً شامل ضعف عضلات شکم، چاقی، بارداری یا مشکلات ساختاری مهرهها هستند. درمان با تقویت عضلات مرکزی، اصلاح وضعیت بدن و فیزیوتراپی امکانپذیر است.
11 علامت انحراف ستون فقرات
علائم انحراف ستون فقرات بسته به نوع انحراف و شدت آن متفاوت است اما به طور کلی، در بیشتر موارد، این ناهنجاری با علائم مختلفی همراه هستند که به صورت درد، تغییرات ظاهری و مشکلات حرکتی خود را نشان میدهند. برخی از علائم رایج:
- انحراف جانبی ستون فقرات به سمت چپ یا راست، که باعث میشود ستون فقرات شکل S یا C بگیرد.
- تفاوت در ارتفاع شانه ها یا لگن یعنی یکی از شانه ها بالاتر از دیگری قرار میگیرد.
- فرد متوجه میشود که بدنش به یک طرف متمایل است.
- درد در ناحیه کمر یا گردن به دلیل فشار وارد بر اعصاب و عضلات ایجاد میشود.
- در موارد شدید، یک پا کوتاه تر از دیگری به نظر میرسد.
- احساس خستگی یا ضعف در نواحی مختلف بدن به دلیل تغییرات در وضعیت بدن.
- ستون فقرات به طور غیرطبیعی خم میشود و باعث ایجاد برآمدگی در ناحیه پشت میشود.
- کاهش حرکت یا انعطاف پذیری در ناحیه کمر یا گردن به دلیل انحنای بیش از حد.
- در موارد شدید، کیفوز باعث فشرده شدن ریه ها میشود و مشکلات تنفسی ایجاد میکند.
- در مواردی که لوردوز به دلیل ضعف عضلات شکم ایجاد میشود، عضلات این نواحی ضعیف و غیرفعال میشوند.
- فشار اضافی روی کمر و ستون فقرات احساس سنگینی یا فشار در این ناحیه ایجاد میکند.
13دلیل ایجاد نحراف ستون فقرات
انحراف ستون فقرات به دلایل مختلفی ایجاد میشود که برخی از آن ها مادرزادی و برخی دیگر به دلیل عوامل محیطی یا بیماری های خاص به وجود میآیند. در ادامه به دلایل اصلی این ناهنجاری اشاره میکنیم.
1.اسکولیوز مادرزادی از جمله دلایلی است که بر اثر رشد غیرطبیعی مهرهها از زمان تولد باعث انحراف ستون فقرات میشود.
2.در برخی افراد، اختلالات ژنتیکی موجب تغییر در ساختار استخوانها و بروز انحراف ستون فقرات میگردد.
3.وضعیت نادرست بدن نیز میتواند به مرور زمان و در اثر نشستن یا ایستادن طولانی در حالت غلط، موجب انحراف ستون فقرات شود.
4.از دیگر عوامل مؤثر، چاقی و اضافهوزن است که به علت فشار مداوم بر مهرهها و عضلات پشتی، باعث انحراف ستون فقرات میشود.
5.در برخی موارد، فعالیتهای فیزیکی نادرست مانند بلند کردن اجسام سنگین یا حرکات اشتباه ورزشی منجر به آسیب و انحراف ستون فقرات میگردد.
6.آرتروز به عنوان یکی از بیماریهای مفصلی، با ایجاد تغییر در ساختار مهرهها و تراز طبیعی ستون فقرات، سبب انحراف آن میشود.
7.ضعف استخوانها در اثر پوکی استخوان نیز میتواند موجب تغییر شکل مهرهها و در نتیجه انحراف ستون فقرات شود.
8.در بیماران مبتلا به اختلالات عصبی عضلانی مانند فلج مغزی یا دیستروفی عضلانی، ضعف عضلات حمایتی ستون فقرات باعث بروز انحراف میشود.
9.گاهی رشد تومورهای نخاعی با فشار بر ستون فقرات باعث تغییر در راستای طبیعی آن و ایجاد انحراف میگردد.
10.آسیبهای ناشی از تصادف یا فعالیتهای ورزشی نیز میتوانند سبب جابجایی یا شکستگی مهرهها و در نهایت انحراف ستون فقرات شوند.
11.در برخی افراد، جراحیهای پیشین ستون فقرات موجب تغییر در ساختار مهرهها و بروز انحراف در ناحیه جراحیشده میگردد.
12.روند پیری با فرسایش استخوانها و کاهش انعطاف مفاصل همراه است که در نتیجه آن، انحراف ستون فقرات ایجاد میشود.
13.در نهایت، نوعی از انحراف به نام اسکولیوز ایدیوپاتیک وجود دارد که علت مشخصی ندارد و معمولاً در دوران رشد نوجوانی ظاهر میشود.
شما میتوانید برای دریافت نوبت و مشاوره آنلاین بر روی دکمه زیر کلیک کنید.
انحراف ستون فقرات چگونه تشخیص داده میشود؟
تشخیص انحراف ستون فقرات ابتدا با معاینه بالینی توسط پزشک متخصص انجام میشود. در این مرحله، دکتر محمد زارعی به دقت وضعیت بدن بیمار را از نظر وضعیت ایستاده، نشسته و حرکات مختلف بررسی میکند تا نشانه هایی از انحراف مانند تفاوت در ارتفاع شانه ها یا لگن، قوز پشت یا انحراف ستون فقرات به سمت چپ یا راست مشاهده کند. سپس، برای تایید تشخیص و بررسی شدت انحراف، پزشک از تصویربرداری پزشکی مانند رادیوگرافی استفاده میکند.
این تصاویر کمک میکنند تا انحراف و میزان آن مشخص شود و همچنین هر گونه تغییرات ساختاری در مهرهها و دیسک ها مشاهده میگردد. در برخی موارد، ام آر آی یا سی تی اسکن نیز برای ارزیابی دقیق وضعیت و بررسی آسیب های احتمالی به بافت های نرم یا اعصاب مورد استفاده قرار میگیرد.
انحراف ستون فقرات چگونه درمان میشود؟
درمان انحراف ستون فقرات به نوع، شدت و علت آن بستگی دارد. گزینه های درمانی شامل روش های غیرجراحی و جراحی میباشند. در ادامه به درمان های مختلف انحراف ستون فقرات اشاره میکنیم.
درمان غیر جراحی
در ابتدا متخصص برای درمان انحراف ستون فقرات از گزینه های غیر جراحی استفاده میکند که در ادامه به بیان این موارد میپردازیم:
فیزیوتراپی
فیزیوتراپی یکی از مهمترین روشهای غیرجراحی برای درمان انحراف ستون فقرات است و هدف آن تقویت عضلات اطراف ستون فقرات و بهبود ثبات و تعادل بدن است. در فیزیوتراپی، تمرینات کششی و قدرتی به گونهای طراحی میشوند که عضلات پشتی، شکمی و کناری تقویت شوند و فشار ناشی از انحراف روی مهرهها کاهش یابد. این تمرینات باعث میشوند فرد بتواند وضعیت صحیح بدن خود را حفظ کند و از پیشرفت انحراف جلوگیری شود، همچنین درد و خستگی ناشی از عدم تعادل عضلانی کاهش پیدا میکند. فیزیوتراپی اغلب با سایر روشهای درمان غیرجراحی مانند استفاده از بریس و اصلاح وضعیت بدن ترکیب میشود تا اثر آن بیشتر شود و فرد بتواند در طول روز فعالیتهای خود را بدون فشار اضافی روی ستون فقرات انجام دهد. این روش برای تمامی افراد با انحراف خفیف تا متوسط مفید است و با تداوم و انجام درست تمرینات، میتواند تغییرات قابل توجهی در وضعیت ستون فقرات ایجاد کند.
استفاده از بریس
بریسها ابزارهایی هستند که ستون فقرات را در موقعیت صحیح نگه میدارند و از پیشرفت انحراف جلوگیری میکنند، به ویژه در افراد جوان که هنوز رشد استخوانی دارند. با استفاده از بریس، ستون فقرات در طول روز ثابت نگه داشته میشود و فشارهای اضافی که میتوانند باعث تشدید انحراف شوند، کاهش مییابد. بریس معمولاً با فیزیوتراپی همراه میشود تا علاوه بر تثبیت مهرهها، عضلات حمایتی نیز تقویت شوند و اثرات مثبت طولانیمدت حاصل شود. استفاده از بریس به افراد کمک میکند تا فعالیتهای روزمره خود را با امنیت بیشتری انجام دهند و همزمان از پیشرفت انحراف جلوگیری کنند. در کنار بریس، اصلاح وضعیت بدن و تمرینات فیزیکی به تثبیت نتایج کمک میکند و باعث میشود اثر درمان غیرجراحی کامل و پایدار باشد.
مدیریت درد
مدیریت درد بخشی ضروری از درمان انحراف ستون فقرات است، زیرا درد میتواند باعث محدودیت حرکتی و کاهش کیفیت زندگی شود. در این روش، داروها، درمانهای فیزیکی و تکنیکهای غیر جراحی برای کاهش التهاب و تسکین درد استفاده میشوند، اما هدف اصلی این است که فرد بتواند فعالیتهای روزمره خود را بدون فشار اضافی بر ستون فقرات انجام دهد و تمرینات فیزیوتراپی و استفاده از بریس اثر بیشتری داشته باشند. مدیریت درد و درمانهای همراه آن مانند گرما و سرما درمانی یا ماساژ، باعث میشوند عضلات اطراف ستون فقرات آرامش پیدا کنند و تعادل عضلانی حفظ شود، به همین دلیل این روش به طور مستقیم با فیزیوتراپی و اصلاح وضعیت بدن مرتبط است و استفاده همزمان آنها، روند بهبود را تسریع میکند.
اصلاح وضعیت بدن
اصلاح وضعیت بدن به معنای آموزش نحوه درست نشستن، ایستادن، خوابیدن و حرکت کردن است تا فشار غیرضروری روی ستون فقرات کاهش یابد و از پیشرفت انحراف جلوگیری شود. این روش به تنهایی میتواند تاثیر زیادی داشته باشد، اما زمانی که همراه با فیزیوتراپی، بریس و مدیریت درد انجام شود، اثر آن چند برابر میشود. اصلاح وضعیت بدن باعث میشود فرد در طول روز حرکات خود را به شکل صحیح انجام دهد، عضلات را به درستی فعال کند و ستون فقرات در حالت طبیعی باقی بماند. با تمرین مداوم و رعایت نکات درست حرکتی، اثرات درمان غیرجراحی پایدارتر میشود و درجه سلامتی زندگی فرد به شکل محسوسی بهبود پیدا میکند.
در ویدیو زیر نمونه ای از جراحی قبل و بعد جراحی کایفواسکلیوز توسط دکتر زارعی را مشاهده میکنید:
قبل و بعد جراحی کایفواسکلیوز
درمان جراحی
در صورتی که انحراف ستون فقرات شدید باشد یا با درد شدید و مشکلات عصبی همراه باشد که با درمان های غیر جراحی بهبود نیافته اند، جراحی لازم میباشد. روش های جراحی شامل موارد زیر است.
فیوژن ستون فقرات
فیوژن ستون فقرات یکی از رایجترین روشهای جراحی برای درمان انحراف شدید ستون فقرات است و در این روش بخشی از مهرهها به یکدیگر متصل میشوند تا حرکت آنها محدود شود و ستون فقرات در موقعیت صحیح تثبیت گردد. این روش زمانی توصیه میشود که انحراف شدید باشد یا درد و فشار روی اعصاب باعث محدودیت حرکتی یا اختلال عملکرد شده باشد و روشهای غیرجراحی مثل فیزیوتراپی، بریس یا اصلاح وضعیت بدن نتوانند نتیجه مطلوب ایجاد کنند. فیوژن ستون فقرات معمولاً با استفاده از پیچها، میلهها و گاهی پیوند استخوان انجام میشود و پس از جراحی، تمرینات فیزیوتراپی و اصلاح وضعیت بدن همچنان نقش مهمی در تثبیت نتایج و تقویت عضلات اطراف ستون فقرات دارند. این روش به فرد کمک میکند تا ستون فقرات در وضعیت طبیعی باقی بماند و از پیشرفت مجدد انحراف جلوگیری شود و در عین حال کیفیت زندگی و توانایی انجام فعالیتهای روزمره بازگردد.
جراحی اصلاحی
جراحی اصلاحی برای افرادی انجام میشود که انحراف ستون فقرات بسیار شدید است و تراز طبیعی ستون فقرات به شکل قابل توجهی به هم خورده است. در این روش از میلههای فلزی، پیچها و صفحات برای اصلاح زاویه انحراف و تثبیت مهرهها استفاده میشود و هدف ایجاد تراز مناسب در کل ستون فقرات است. جراحی اصلاحی معمولاً پس از آنکه درمانهای غیرجراحی مانند فیزیوتراپی یا بریس نتوانند انحراف را کنترل کنند، انجام میشود و با توجه به شدت انحراف، طول و نوع جراحی میتواند متفاوت باشد. پس از عمل، تمرینات بازتوانی و اصلاح وضعیت بدن همچنان ضروری هستند تا عضلات اطراف ستون فقرات تقویت شوند و نتایج جراحی پایدار باقی بماند. این روش باعث میشود فشار روی عضلات و اعصاب کاهش یابد و فرد توانایی حرکت طبیعی و انجام فعالیتهای روزمره را بدون درد و محدودیت بازیابد.
جراحی دیسک
جراحی اصلاحی برای افرادی انجام میشود که انحراف ستون فقرات بسیار شدید است و تراز طبیعی ستون فقرات به شکل قابل توجهی به هم خورده است. در این روش از میلههای فلزی، پیچها و صفحات برای اصلاح زاویه انحراف و تثبیت مهرهها استفاده میشود و هدف ایجاد تراز مناسب در کل ستون فقرات است. جراحی اصلاحی معمولاً پس از آنکه درمانهای غیرجراحی مانند فیزیوتراپی یا بریس نتوانند انحراف را کنترل کنند، انجام میشود و با توجه به شدت انحراف، طول و نوع جراحی میتواند متفاوت باشد. پس از عمل، تمرینات بازتوانی و اصلاح وضعیت بدن همچنان ضروری هستند تا عضلات اطراف ستون فقرات تقویت شوند و نتایج جراحی پایدار باقی بماند. این روش باعث میشود فشار روی عضلات و اعصاب کاهش یابد و فرد توانایی حرکت طبیعی و انجام فعالیتهای روزمره را بدون درد و محدودیت بازیابد.
عوراض انحراف ستون فقرات
از جمله عوارض رایج انحراف ستون فقرات میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- اختلاف ارتفاع و نامتقارنی شانهها
- اختلاف ارتفاع و نامتقارنی لگن
- متمایل شدن بدن به یک سمت یا کج شدن کل تنه
- برآمدگی یا قوز قابل مشاهده در ناحیه پشت و ستون فقرات سینهای
- کاهش انعطافپذیری و محدودیت حرکتی کمر و گردن
- خستگی و ضعف عضلات پشتی، شکمی و حمایتی ستون فقرات
- کوتاه به نظر رسیدن یک پا نسبت به پای دیگر یا نامتقارن شدن طول پاها
- مشکلات تنفسی و فشار بر ریهها در انحرافات شدید ستون فقرات
- احساس فشار، سنگینی و گرفتگی مداوم روی کل ستون فقرات
نتیجه گیری
نحراف ستون فقرات یکی از مشکلات شایع اسکلتی است که در صورت بیتوجهی میتواند منجر به درد مزمن، اختلال در راه رفتن و تغییر در فرم بدن شود. این عارضه در انواع مختلفی مانند اسکولیوز (انحراف جانبی)، کیفوز (خمیدگی بیش از حد به جلو) و لوردوز (قوس بیش از اندازه به داخل) دیده میشود و ممکن است بر اثر عوامل مادرزادی، وضعیت نادرست بدن یا بیماریهای استخوانی ایجاد شود. به گفتهی دکتر محمد زارعی، متخصص ستون فقرات، تشخیص زودهنگام و درمان بهموقع نقش مهمی در جلوگیری از پیشرفت انحراف دارد. درمانها بسته به شدت مشکل میتواند شامل فیزیوتراپی، بریس، اصلاح عادات حرکتی یا در موارد پیشرفته، جراحی اصلاحی باشد. توجه به وضعیت بدن و مراجعه به پزشک در زمان مناسب، بهترین راه برای حفظ سلامت و تراز طبیعی ستون فقرات است.
سوالات متداول در مورد انحراف ستون فقرات
در انحرافات شدید ممکن است قد کمی کاهش یابد، اما در موارد خفیف معمولاً تاثیری ندارد.
با اصلاح وضعیت بدن، ورزشهای مناسب، کنترل وزن و پیگیری پزشکی منظم.
بیشترین اثر در افراد در حال رشد است، اما گاهی بزرگسالان نیز از بریس سود میبرند.
بله، بهویژه در کیفوز شدید که فشار بر قفسه سینه وارد میشود.
ورزش صحیح مفید است، اما حرکات نادرست یا بلند کردن اجسام سنگین میتواند آن را تشدید کند.
خیر، بیشتر موارد با فیزیوتراپی و بریس قابل کنترل هستند و جراحی فقط در موارد شدید لازم است.
خیر، انحراف میتواند در هر سنی ایجاد شود، اما در دوران رشد شایعتر است.
بهترین دکتر برای درمان انحراف ستون فقرات قطعا دکتر زارعی است.
